بلداجی پیش از اسلام

منطقه بلداجی به دلیل دارا بودن مولفه های مناسب جهت زندگی از گذشته های دور محل سکونت اقوام متعددی بوده است که مورد اشاره قرار میدهیم.

دشت بلداجی با خاک حاصلخیز و عمیق٬ رودخانه پرآب بلداجی٬ چمنزار مسطح ٬چشمه سارهای فراوان٬ پوشش گیاهی متنوع٬ حیات وحش و شکارگاهها٬غارها و اشکفتها٬آب و هوای خنک بهار و تابستان٬راههای ارتباطی مناسب و...از جمله مهمترین مولفه هایی هستند که در گذشته سبب حضور اقوام مختلف در نقاط مختلف دشت بلداجی شده است.

دشت حاصلخیز چغاخور یکی از دشتهای منطقه بلداجی

رودخانه بلداجی

اوغار٬غارآراسی٬غارگینی٬ غارارجنه٬ غارچالتر و... از جمله غارهای بلداجی به حساب می آیند که وجود علائم و نقوش و کنده کاریها و...اطراف آنها احتمال نوعی زندگی غار نشینی را در آنها می دهد.

بلداجی در دوره نوسنگی و مس سنگ:

آلن زاگارل آمریکایی در دهه های ۱۳۴۰تا ۱۳۵۰ه.ش تحقیقات باستان شناسی خود را در این منطقه انجام داد و حاصل کار تحقیقاتی خود در استان چهارمحال و بختیاری را در کتابی با عنوان باستان شناسی پیش از تاریخ منطقه بختیاری٬ ظهورشیوه زندگی در ارتفاعات به چاپ رساند.

وی در بررسی محوطه چغاخور( جنوب غربی بلداجی) شماری سفال دوره مس و سنگ ٬باکون و چرخ ساز یافت .صفحه ۷۴ وی تپه چغاخور را تمرکز موادی از بیشتر دوران مربوط به مس و سنگ میانه٬سفال هزاره دوم قبل از میلاد٬هزاره اول قبل از میلاد(8000سال پیش)٬سفال جدید تا قاجار می داند.صفحه ۴۲

همچنین در بررسی تپه های باستانی آقبلاغ(شرق بلداجی) آثار دوره مس و سنگ میانه را پیدا کرده است.صفحه ۲۰۲و احتمال دریاچه ای فصلی در این ناحیه را داده است.

دوره مس و سنگ ،دورهای بین نوسنگی و عصر مفرغ است که در آن از سنگ و ابزارهای مسی استفاده میکردند؛ این دوره مرحلهٔ گذار میان صنایع عصر سنگ و عصر مفرغ است که با دگرگونیهای فرهنگی و روابط بازرگانی شناخته میشود.

این دوره در هزارهٔ پنجم و چهارم پیش از میلاد(6000الی 7000سال پیش) است که، در فرهنگهای نوسنگی آسیای غربی و جنوب شرقی اروپا، استفاده از ابزارهای مسی آغاز شد.

در موزه باستان شناسی استان واقع در شهرکرد٬ آثاری همچون ریزتیغه های سنگی٬ ساینده های سنگی٬ هاون و...متعلق به دوره نوسنگی از شهر بلداجی در معرض نمایش قرار گرفته است. آلن زاگارل مصنوعات سنگی پارینه سنگی٬ نوسنگی بی سفال را حاکی از جامعه ای مبتنی بر شکار گری و گردآوری غذا می داند.صفحه ۷۶ آثار نوسنگی بلداجی مربوط به ۸ الی ۹ هزار سال پیش می باشد.

تپه ناز چشمه بلداجی تپه ای مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان می باشد که در سال ۱۳۸۲ ه.ش با شماره ثبت ۸۲۲۷٬ ٬ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.از دیگر محوطه های پیش از تاریخ ایران باستان میتوان به محوطه بندوبست اشاره نمود که در سال ۱۳۸۲ه.ش با شماره ثبت ۸۲۳۱به عنوان آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

منبع:سایت میراث فرهنگی چهارمحال و بختیاری

بلداجی در دوره ترکان عیلامی:

اخیرا با گمانه زنی های انجام گرفته در دشتهای بلداجی و خانمیرزا مدارک ارزنده ای از گستره قلمرو امپراتوری عیلام میانی به دست آمده است که کارشناس مربوطه جناب آقای علی اصغر نوروزی بلداجی ۱۳۸۲ه.ش در مقاله « محوطه نویافته ایلامی فراتر از مرزهای شناخته شده ایلام» آن را به ثبت رسانده است.

آجرنبشته ای به خط میخی عیلامی مربوط به اینشوشیناک در تل افغان خانمیرزا حضور آخرین پادشاه عیلام در چهارمحال و بختیاری را به اثبات می رساند.این آجر نبشته در موزه باستان شناسی شهرکرد قرار دارد.آجر نبشته ای دیگر در تپه اسکندری هفشجان به دست آمده است که مربوط به همین پادشاه می باشد.

علی اصغرنوروزی بلداجی از کارشناسان میراٍث تاریخی چهارمحال و بختیاری

پروفسور محمد تقی زهتابی مولف تاریخ دیرین ترکان ایران٬ عیلامیان را اقوامی مهاجر از آسیای میانه و غرب اورال ٬ ساکن در نواحی خوزستان٬ لرستان و دامنه های زاگرس و تا حدودی در دو سوی این سلسله جبال معرفی نموده و ریشه زبانی آنها را در گروه التصاقی زبانها و مرتبط با زبان ترکی می داند. صفحه ۴۵ ترجمه و تلخیص : علی احمدیان سرای.چاپ پنجم ۱۳۸۵

در آجر نبشته عیلامی خانمیرزا به اسامی بر میخوریم که ساختار ترکی دارند.در ساختار نامگذاری ترکی پسوند تاش یا داش به کار میرود که برای مثال میتوان به یولداش٬ آداش٬ داداش٬تیمورتاش و....اشاره نمود ٬ دراین آجرنبشته به نام شخصی با نام ترک تاش بر میخوریم که واژه اول و دوم به قطع نامی با ساختار ترکی ایجاد نموده اند.

نقشه گستره حضور عیلامی های ترک زبان

احتمال وجود معبد(زیگورات) در تپه چغاخور:

نام چغاخور احتمالا نامی عیلامی باشد.در کتاب تاریخ ایل بختیاری اسکندر خان ضیغم الدوله عکاشه نام چغاخور را نامی ترکی و به معنای تپه خرم معرفی نموده است.صفحه ۴۹

اسامی مشابه چغاخور در بسیاری از جاها وجود دارد و اکثر آنها تپه هایی مصنوعی به شمار می روند و همچنین زندگی عیلامی در آنها جریان داشته است.برای مثال چغازنبیل در استان خوزستان که آن را نیایشگاه باستانی عیلامی به جا مانده از شهر دوراونتاش می دانند. منبع: ویکی پدیا

چون این بناهای مذهبی( معبد) در گذر زمان به شکل تپه تغییر شکل داده اند در نتیجه چغا را به معنی تپه می دانند در صورتی که به نظر میرسد معنی درست چغا/ چگا همان معبد یا نیایشگاه باشد.

دشت سرسبز چغاخور باتوجه به موقعیت خاص خود که چشم اندازهای زیبای طبیعی و شکارگاهها و هوای خنک شامل آن می شود احتمال دارد که در زمان عیلامیان مکانی جهت حضور تابستانه پادشاهان عیلامی بوده باشد چراکه گرمای طاقت فرسای خوزستان و خنکی هوای این ناحیه بعید به نظر میرسد که از نگاه پادشاهان عیلام به دور مانده باشد و حضور طولانی مدت آنها در این مکان لازمه ایجاد معبد و پرستشگاه را نیز ایجاب می نموده است .از نظر بنده چغاخور به معنای معبد یا زیگوراتی در کنار تالاب است.در سواحل خلیج فارس خور به معنای آبگیر می باشد .جناب آقای نوروزی نیز در گمانه زنی های خود و در بررسی حضور عیلامیها در چهارمحال و بختیاری احتمال وجود بنابی یادمانی را در اعماق کوههای زاگرس داده اند.صفحه ۷۱ باستان شناسی پیش از تاریخ منطقه بختیاری

دشت حاصلخیز چغاخور-جنوب غربی شهر بلداجی

هنری بلوس لینچ انگلیسی در سفر خود به چغاخور با مشاهده تپه چنین نظر میدهد:

قلعه چغاخور بر فراز تپه ای و روی بقایای ساختمانی که احتمالا آتشکده بوده ساخته شده است.

واژه چغا بیشتر در مورد تپه های منفرد در زمینهای هموار به کار میرفته و به ویژه این واژه در غرب و جنوب غرب ایران به کار رفته است که میتوان به چغابل کوهدشت لرستان٬چغاکبود کرمانشاه٬ چغا فریدون شهر اصفهان٬تپه چغا بیجار کردستان٬ چغاسبز ایلام٬چغاد آباده فارس و...اشاره نمود.

در نزدیکی چغاخور کوه سربه فلک کشیده کلار قرار گرفته است. پروفسور محمد تقی زهتابی در کتاب خود در شرح نخستین هجوم اقوام اورارتویی به ماننا از کوه کلار اسم برده است که در مسیر حرکت آنها بوده است.صفحه ۵۳ تاریخ دیرین ترکان ایران

هرچند این اسم نام کوهی در ناحیه شمال غرب ایران است اما ذکر این نام در دوره حکومت اورارتوها( آراراتیها) نشان دهنده قدمت این نام دارد که به قبل از میلاد بر می گردد.اگر ریشه این نام به آن دوران برگردد ٬ به علت حضور اقوام عیلامی در این ناحیه بعید به نظر نمی رسد که نام کلار بلداجی نیز عیلامی باشد.کول فرح نام کوهی در ایذه خورستان است که محوطه باستانی آن به دوره عیلامی معرفی شده است. منبع: تاریخ بختیاری خلاصة الاعصار٬ علی قلی خان سردار اسعد

مشابه نام کلار در بسیاری از نقاط ایران یافت می شود که میتوان به کوه کلار لردگان٬کلاردشت مازندران و...اشاره نمود.

اسامی اماکن نیز خود گویای تاریخ کهن این منطقه می باشد . گبری قناتی( قنات گبری) در شرق بلداجی و وگبری یولی(راه گبری) در کوه گینی٬آنطور که از نامشان پیداست بلداجی مکان زندگی گبریان/زرتشتیان در گذشته های دور بوده است.

نقش قوش پخی(نقش11)بلداجی:

نقشی در کوه گینی بلداجی وجود دارد که به دلیل بزرگی نقش و سفید رنگ بودن آن از کیلومترها دورتر دیده میشود .این نقش در 15کیلومتری نیز نمایان است و به جرئت میتوان آن را در لیست بزرگترین نقوش سنگی معرفی نمود.علت نامگذاری این نقش به قوش پخی این است که شکل این علامت به صورت فضله های برجای مانده از دو پرنده بر روی سنگ است که معمولا به صورت عمودی و سفید رنگ دیده میشوند.در زبان ترکی قوش به معنای گنجشک و گاها پرنده شکاری به کار میرود و لفظ دوم نیز به معنای فضله است.بعضا عده ای به اشتباه در بررسی معنای این نام آن را اینطور معنا میکنند که این نقش برجای مانده از دو پرنده ای است که دو لانه در نزدیک هم داشته اند.

نقش قوش پخی/ نقش ۱۱ در سینه کوه گینی از شگفتی های طبیعت در بلداجی است که افراد محل سه نظر و عقیده بر آن دارند.عده ای این علامت بزرگ را که از فاصله های بسیار دور نیز قابل مشاهده است را اثر طبیعت و فرسایش کوه میدانند که به شکل عدد۱۱ خود نمایی میکنند و عده ای دیگر نظری اعتقادی بر آن دارند و حکایت کاروانی را میکنند که در گذر از امامزاده حمزه علی و توهین به جایگاه امامزاده ٬ در سینه کوه گینی چسبیده و شترهای آنها نیز در دامنه کوه حمزه علی با بار گندم و عدسشان تبدیل به سنگ شده اند و نظر سوم اینکه چون در این منطقه انواع سنگ نگاره وجود دارد این نقش را نیز نوعی سنگ نگاره بزرگ می دانند که توسط انسانهای دوره باستان و با هدف خاص ایجاد شده است.اگر گفته گروه سوم درست باشد با توجه به وجود انواع سنگ نگاره مربوط به پادشاهان عیلامی در خوزستان از جمله نقش کولفرح ایذه و نقش سلیمان و...بعید نیست که به علت مسافت نزدیک این منطقه با پایتخت پادشاهان عیلامی و در اثر حضور پادشاهان آنها در ییلاقگاههای خوش آب و هوای این منطقه ٬ نقشی از خود به یادگار گذاشته باشند.در گفتگوی بنده با تعدادی از افراد مسن سال که در ارتفاعات این کوه اقدام به برداشت گیاهان دارویی و چراندن گوسفندان نموده اند ٬ آنها در نزدیکی این علامت بزرگ آثاری از خطوط میخی٬ سنگ و ساروج٬ پله های سنگی٬ سرنیزه و غار دیده اند که مکان قاش بولوردی مکان حضور طایفه ترک زبان بولوردی را نیز در آن محدوده معرفی نموده اند که تمامی این موارد نشانگر توجه انسان به این مکان از گذشته تا حال است.همچنین پیرمردان بلداجی قدیم در مزارع خود جهت تعیین ساعت ٬ از روی حرکت سایه کوه بر روی این علامت استفاده می نمودند.

بلداجی در دوره اشکانیان و ساسانیان:

در کتاب تاریخی دررالتیجان فی تاریخ بنی اشکان تالیف محمد حسن خان اعتماد السلطنه که تاریخ اشکانیان را شرح داده است اشاره ای به حضور طایفه ای اشکانی به نام مارد در حدفاصل اصفهان و خوزستان ٬مهاجران سرزمین توران( ترکها) نموده است.صفحه ۵۸چاپ اول ۱۳۷۱/ به کوشش نعمت احمدی

تپه بالاشگرد در جنوب شرقی بلداجی تپه ای تاریخی می باشد.

این تپه زمان ساخت و دیرینگی آن مربوط به دوره تاریخی پیش از اسلام است که با شماره ثبت ۸۲۳۰ در ۲۴ فروردین ۱۳۸۲ به عنوان اثر ملی ثبت گردیده است.منبع: ویکی پدیا بر گرفته از دانشنامه تاریخ معماری ایران شهر/ سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران

پس با توجه به سابقه این بنا که به پیش از اسلام می رسد و با توجه به ساختار اسمی مکان که از دو واژه بالاش+گرد تشکیل گردیده میتوان چنین استنباط نمود که این بنا مربوط به دوره اشکانیان ترک زبان و یا ساسانیان باشد. در دوره اشکانی و ساسانیان جهت نامیدن شهرها٬ نام پادشاه را ابتدا و سپس پسوند گرد به معنای شهر را می آوردند و نام شهر ایجاد می گردید. در شاهنامه فردوسی که تعدادی از اشعار آن شرح حکومت اشکانیان و ساسانیان است در بیتی اشاره به ساخت شهری جدید توسط شاهپورساسانی گردیده است که پس از اتمام ساخت شهر نام وی را بر آن می گذارند:

یکی شارستان نام شاپورگرد برآورد و پرداخت در روز ارد

منبع:متن کامل شاهنامه فردوسی.چاپ دوم.۱۳۸۱.براساس شاهنامه چاپ مسکو٬ صفحه ۴۴۷

پس با توجه به حضور طایفه مارد اشکانی در حد فاصل اصفهان و خوزستان که احتمالا چهارمحال و بختیاری منظور بوده است و با توجه به قدمت بنای بالاشگرد که به قبل از اسلام بر میگردد و با توجه به ساختار اسمی مکان که شباهت به ساختار اسم گذاری دوره اشکانی و ساسانی دارد و با توجه به وجود پادشاهانی با نام بلاش در دو دوره که احتمالا در زبان ترکی به شکل بالاش / ولاش/ والاش نیز قابلیت گفتار داشته اند ٬ میتوان این تپه را مخروبه شهر بلاش ازپادشاهان اشکانی یا ساسانی معرفی نمود و به عبارتی دیگر بلداجی را پایتخت تابستانه اشکانیان و ساسانیان معرفی نمود که تحقیقات کارشناسان میراث فرهنگی و گردشگری را می طلبد.

بلاش اول اشکانی

تصویر نقش برجسته بلاش پادشاه اشکانی در بیستون کرمانشاه

این منطقه همچنانکه قبلا نیز اشاره گردید به جهت هوای مطبوع و دل انگیز بهار و تابستان آن و وجود چمنزار پهناور و دلکش آن در کنار رودخانه زیبا و چشمه سارها و همچنین شکارگاهها که مولفه های حضور پادشاهان در یک مکان بوده است ٬ باعث جلب نظر پادشاهان شده است. همچنانکه در شاهنامه فردوسی به شرح شکار بهرام گور ساسانی اشاره گردیده است:

نگاه کردفرخنده بهرام گور جهان دیده پر کشتمند و ستور

همه راغ آب و همه دشت جوی همه ده پر از مردم خوب روی

همه روز نخچیر بد کار وی دگر اسب و میدان و چوگان و گوی

صفحات ۴۷۶ و ۴۷۲

صحنه شکار بهرام گور ساسانی

همانطور که از ابیات فوق پیداست این پادشاه ساسانی به رسم گذشتگان خود در منطقه ای پر آب و جوی قدم گذاشته و به شکار و اسب سواری و چوگان بازی پرداخته است و همانطور که اشاره گردید چمنزار بلداجی دارای چنین خصوصیاتی است که از جنوب و شمال به شکارگاه ها ارتباط دارد که در ارتفاعات هنوز نسل حیات وحش باقی مانده است و کوه کلار بلداجی منطقه شکارممنوع استان می باشد. در منطقه ییلاقی چالتر بلداجی بر روی صخره ای سنگ نگاره بز کوهی و سیبل تیراندازی نقش بسته اند که تاریخ آن مشخص نیست و قدمت تیراندازی و شکار در این منطقه را به اثبات می رساند. منطقه بلداجی ما بین پارک ملی تنگ صیاد و منطقه حفاظت شده سبزکوه قرار دارد و دره پلنگی( محل حضور یوزپلنگ)٬ دره خرسی٬ دره گرگی٬ تل روباهی٬ شیرکشته و...از نام جاهای باقی مانده از دوره حضور این حیوانات در این منطقه است.

نام بلاشگرد به صورتهای مختلف ولاشگرد٬ ولاسگرد٬ ولاشگرد٬ ولاشجرد٬ لاسجرد٬ ولاسان٬ لاسگرد و...در متون تاریخی مورد اشاره قرار گرفته است و این نامها در بسیاری از نقاط کشور از جمله سمنان٬ همدان٬کرمان٬اصفهان٬تویسرکان٬کنگاور و... و همچنین خارج از کشور از جمله بغداد٬ ارمنستان و بلخ وجود دارد و در تمامی این نقاط در تحقیقات انجام گرفته اشاراتی به بلاش اشکانی و ساسانی به عنوان بنیانگذار این بناها شده است.

در لغت نامه دهخدا بلاشگرد/ بلاشجرد شهری که بلاش بن فیروز آن را بنا کرد٬ اشاره شده است.

منبع:www:vajehyab.com

در شرح قلعه بلاشگرد سمنان اشاره به ساختمانی مدور شش طبقه شده است که در اطرافش خندق پر از آب جهت در امان ماندن از حملات دشمنان و حفر یک حلقه چاه در داخل ساختمان اقدام گردیده است.WWW:isns.it

بالاشگرد بلداجی نیز چنین وضعیتی دارد ٬ هرچند به صورت تپه مخروبه می باشد اما از ارتفاع تپه که حدودا به اندازه ساختمان دو طبقه است به نظر میرسد سابقا ارتفاعی بیشتر و در حدود چهار الی پنج طبقه و مدور بوده است.در اطراف تپه آثار خندق به وضوح دیده میشود و در فاصله اندک از رودخانه و بر روی یک دهانه چشمه ساخته شده است.اضافه اینکه در چند سال گذشته حجم عظیمی از خاک این تپه توسط شهرداری برداشت گردیده و از ارتفاع تپه کاسته است و به نقل قول یکی از افراد پیر این شهر ٬ این تپه سابقا به شکل کله قندی و در ارتفاع بلندتری بود و امروزه ارتفاع آن به نصف کاسته شده است.

هنری بلوس لینچ انگلیسی در سفر خود به چغاخور پس از مشاهده تپه آن چنین نظر میدهد:

قلعه چغاخور بر فراز تپه ای و بروی بقایای ساختمانی که احتمالا آتشکده بوده ساخته شده است.

منبع: صفحه ۲۳۸ ٬سیری در قلمرو بختیاری و عشایر بومی خوزستان. گزارشات منتشر نشده ای از سراوستن هنری لایارد٬ استاک٬ مادام بیشوپ.مهراب امیری.۱۳۷۱

در کتاب تاریخ بختیاری این تپه محل قلعه خورزاد بن باس ساسانی و چگاخورزاد که بعدها تبدیل به چگاخور/ چغاخور شده است معرفی گردیده است.صفحه ۵۹

پل شالو به عنوان یکی از معروفترین پلهای خوزستان پایه و شالوده آن را مربوط به دوره خورزادبن باس می دانند که در آن زمان به پل خره زاد معروف بوده است. منبع:WWW.azadmardan.com به روایت قزوینی

تپه دیم واقع در شمال شهر بلداجی را شکارگاه بهرام گور ساسانی می دانند که حکایت گم شدن تاج پادشاهی ( دیهیم) وی را در این تپه دارد. تپه دیهیم در زبان مردم محل به تپه دیم تغییر یافته است. در غرب تپه دیم ٬ تپه دیگری به نام کمون کشی قرار دارد که آن را محل نگهداری کمانهای بهرام گور می دانند. کش در میان مردم به معنای محدوده و قلمرو می باشد و گاها به صورت قاش نیز به کار میرود.برای مثال بولوردی قاشی در کوه گینی به معنای قلمروی بولوردیها است.

همچنین کش به معنای شهر و آبادی نیز می باشد که به نظر می رسد با توجه به وجود آبادی و قلاع متعدد در اطراف این تپه به مانند قلعه درگاه٬ قلعه سفید٬ آبادی ارجنه و یان بولاغی٬ دامنه این تپه نیز به دلیل وجود چشمه در پای تپه( یالانچی چشمه) محل سکونت بوده باشد که شهر کمون(کومون/ کامون) استنباط می گردد.